Datalek door een AI-tool: aansprakelijkheid, meldplicht en preventie

Lekt er via een AI-tool persoonsgegevens naar buiten, dan is jouw organisatie in de regel aansprakelijk, niet de leverancier. Als verwerkingsverantwoordelijke blijf je eindverantwoordelijk voor wat een AI-tool met de gegevens doet; die verantwoordelijkheid kun je niet doorschuiven naar de maker van de tool [2]. Levert het datalek een risico op voor de mensen om wie het gaat, dan moet je het binnen 72 uur melden bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), en bij een hoog risico ook de betrokkenen zelf informeren [1]. Niet of te laat melden kan een boete opleveren die oploopt tot 10 miljoen euro of 2% van de wereldwijde jaaromzet [3]. Verwerkt een externe partij de gegevens voor jou (zoals een clouddienst), dan moet die het lek onmiddellijk bij jou melden, waarna jij de melding doet [1]. In dit artikel lees je wie waarvoor aansprakelijk is, wanneer en hoe je meldt, en — het belangrijkste — hoe je een AI-datalek voorkomt.

Dit artikel is zorgvuldig samengesteld en van bronnen voorzien, maar is geen juridisch advies. Leg beleidskeuzes altijd voor aan je eigen jurist, FG of DPO.

Wie is aansprakelijk bij een datalek door een AI-tool?

Kort gezegd: jouw organisatie. Wie beslist waaróm en waarvóór persoonsgegevens worden verwerkt, is onder de AVG de verwerkingsverantwoordelijke — en dat ben jij, niet de AI-leverancier. De hoofdverantwoordelijkheid ligt daarom bij de organisatie (in de praktijk vaak de werkgever), die duidelijke richtlijnen moet opstellen voor het gebruik van AI-tools. Die verantwoordelijkheid kun je niet zomaar doorschuiven naar de partij die de tool levert, ook al slaat die technisch gezien de gegevens op [2].

De leverancier is meestal verwerker: die verwerkt gegevens in jouw opdracht. Ook een verwerker heeft plichten, maar die staan náást de jouwe, niet in de plaats ervan. Gaat het mis bij de verwerker, dan is die verplicht om jou daar onmiddellijk over te informeren, zodat jij vervolgens je eigen wettelijke verplichtingen kunt nakomen — waaronder de melding bij de AP [1]. Met andere woorden: het lek kan bij de leverancier ontstaan, maar de melding en de verantwoording blijven jouw taak.

Daarom is een verwerkersovereenkomst geen formaliteit maar je belangrijkste juridische anker: daarin leg je vast wat de leverancier wel en niet met de gegevens mag doen, bijvoorbeeld dat invoer niet wordt bewaard of gebruikt om modellen te trainen [2]. Verwerkt een tool alles binnen je eigen organisatie en gaat er geen gespreksinhoud naar buiten, dan is er geen externe verwerker — en dus geen keten waarin het bij een derde kan misgaan. Meer over die verantwoordelijkheidsverdeling en de boetes die eruit kunnen volgen, lees je in AVG-boetes in de zorg: de precedenten en wat je ervan leert.

Hoe ontstaat een AI-datalek in de praktijk?

Het klassieke beeld van een datalek is een hacker, maar de meeste lekken zijn veel alledaagser: uit de AP-cijfers over de eerste helft van 2024 blijkt dat 41% van de meldingen ging om een brief of postpakket met persoonsgegevens dat bij de verkeerde persoon belandde, en 18% om een e-mail naar de verkeerde ontvanger [6]. Bij AI komt daar een nieuw, sluipend risico bij: medewerkers die in een openbare chatbot gevoelige gegevens plakken.

De AP luidde daar eind 2025 de noodklok over. De toezichthouder kreeg tientallen meldingen van datalekken doordat medewerkers persoonsgegevens uploadden naar openbare AI-chatbots — meer dan het jaar ervoor [4]. De directe aanleiding was de gemeente Eindhoven, waar medewerkers vertrouwelijke documenten zoals cv's, jeugdzorgdossiers en interne verslagen in publieke AI-tools invoerden; de gemeente blokkeerde daarop de toegang tot ChatGPT [5]. Het probleem: bij gratis versies kunnen ingevoerde gegevens worden opgeslagen en zelfs gebruikt om het model verder te trainen, waardoor derden er toegang toe kunnen krijgen zonder dat jij dat weet of wilt [4].

Een AI-tool kan dus op twee manieren tot een datalek leiden. Ten eerste door de tool zelf: een lek of misconfiguratie aan de kant van de leverancier waardoor opgeslagen gesprekken uitlekken. Ten tweede — en dat is de vaakst voorkomende variant — door onbedoeld gebruik: iemand voert gegevens in een tool in die daar niet in thuishoren, zonder grondslag en zonder afspraken. In beide gevallen ben jij het die moet beoordelen of er gemeld moet worden.

De meldplicht: wanneer, waar en binnen hoeveel tijd?

Niet elk datalek hoeft gemeld te worden, maar de drempel ligt lager dan mensen denken. De kern: je moet een datalek melden bij de AP zodra het waarschijnlijk een risico oplevert voor de rechten en vrijheden van de betrokkenen [1]. Bij gevoelige gegevens — denk aan gezondheids-, jeugdzorg- of financiële informatie — is dat risico al snel aanwezig. Alleen als het onwaarschijnlijk is dat er enig risico is, mag je de melding achterwege laten. Bij twijfel is melden het veiligst.

De regels op een rij [1]:

• Termijn: 72 uur. Je meldt zonder onnodige vertraging en uiterlijk binnen 72 uur nadat je van het lek op de hoogte bent geraakt. Kom je later dan 72 uur, dan moet je uitleggen waarom.
• Waar: het meldloket van de AP. De verwerkingsverantwoordelijke doet de melding, via het digitale meldloket datalekken van de Autoriteit Persoonsgegevens.
• Betrokkenen bij hoog risico. Levert het lek een hoog risico op voor de betrokkenen, dan moet je ook hén informeren — en dat zonder onnodige vertraging, zodat ze zelf maatregelen kunnen nemen.
• Verwerker meldt aan jou. Ontstaat het lek bij een externe verwerker, dan moet die jou onmiddellijk informeren; de melding bij de AP blijft jouw verantwoordelijkheid.

Wat kost het als je het laat lopen? Het niet naleven van de meldplicht (de artikelen 33 en 34 van de AVG) valt in de zwaarste boetecategorie: de AP kan een boete opleggen tot 10 miljoen euro of 2% van de wereldwijde jaaromzet, als dat hoger is [3]. In de praktijk legt de AP zelden het maximum op en weegt ze mee hoe ernstig, hoe lang en hoe verwijtbaar de overtreding was — maar het niet-melden zelf is een aparte overtreding, los van het lek. Voor de omvang van het probleem: de AP verwerkte in 2024 bijna 40.000 datalekmeldingen [7].

Stappenplan: de eerste 72 uur

Ontdek je een mogelijk AI-datalek, werk dan kalm maar snel de volgende stappen af [8]:

1. Stop het lek. Trek de stekker uit de oorzaak: blokkeer de tool, trek toegangsrechten in of haal ingevoerde gegevens weg voor zover dat kan.
2. Breng in kaart wat er is gebeurd. Welke gegevens, van hoeveel mensen, van welk type (gewone of bijzondere persoonsgegevens), en waar zijn ze terechtgekomen? Dit bepaalt of er een risico is.
3. Beoordeel het risico. Is er een risico voor de betrokkenen? Dan melden bij de AP. Is dat risico hoog? Dan ook de betrokkenen informeren [1].
4. Meld binnen 72 uur. Doe de melding via het meldloket van de AP met de aard van de inbreuk, de categorieën en het geschatte aantal betrokkenen, de waarschijnlijke gevolgen en de maatregelen die je neemt [1].
5. Leg alles vast. Registreer elk datalek intern — ook de lekken die je niet hoeft te melden. De AP kan om dit overzicht vragen, en het hoort bij je verantwoordingsplicht.
6. Voorkom herhaling. Pas beleid, afspraken of techniek aan zodat dezelfde fout niet nog eens gebeurt.

Preventie: zo voorkom je een AI-datalek

Melden is het sluitstuk; het echte werk zit in voorkomen. De meeste AI-datalekken zijn geen technisch noodlot maar een kwestie van onduidelijke afspraken en verkeerde tools. Wat helpt:

• Maak duidelijke afspraken. De AP adviseert organisaties expliciet om met medewerkers vast te leggen welke gegevens wél en niet in een AI-tool mogen [4]. Zonder beleid experimenteert iedereen op eigen houtje — precies de situatie die in Eindhoven misging [5].
• Kies goedgekeurde tools, verbied de rest. Gratis, openbare chatbots horen niet thuis in werk met persoonsgegevens. Bied een veilig alternatief aan, zodat medewerkers niet zelf iets gaan zoeken.
• Regel de verwerkersovereenkomst. Gebruik je een externe dienst, leg dan vast dat invoer niet wordt bewaard of gebruikt voor training [2].
• Beperk de doorgifte. Een gesprek dat je pand nooit verlaat, kan ook niet lekken bij een derde. Lokaal verwerken haalt de hele externe keten uit de vergelijking.
• Houd een mens in de lus. Automatische verwerking zonder controle vergroot de kans dat gevoelige gegevens ongemerkt de verkeerde kant op gaan.

Dat laatste principe — geen woord van het gesprek dat de organisatie verlaat — is de ontwerpkeuze achter Verbinn: één Mac in je eigen pand (de Kern) doet de transcriptie en het verslag, en de Kern laat zien welke uitgaande verbindingen er wél zijn — geen daarvan draagt gespreksinhoud. Elk verslag blijft bovendien een concept tot een mens het goedkeurt. Wat lokaal blijft en door een mens is nagekeken, kan simpelweg niet als AI-datalek bij een externe leverancier belanden. Techniek neemt je meldplicht en verantwoordingsplicht niet over — maar ze verkleint wel drastisch de kans dat je ooit hoeft te melden.