Gratis AI-notetakers in de zorg: de verborgen prijs

De verborgen prijs van een gratis AI-notetaker is je data. Zulke tools verdienen hun geld zelden aan jou als betalende klant, maar aan wat er met je gesprekken gebeurt: bij gratis versies kunnen ingevoerde gegevens worden bewaard en gebruikt om de modellen verder te trainen, zo waarschuwt de Autoriteit Persoonsgegevens [1][2]. Daar komt bij dat de verwerking vaak op servers buiten de EU draait en dat er geen verwerkersovereenkomst is — terwijl die voor persoonsgegevens juist verplicht is [5]. Voor de zorg weegt dat zwaar. Een intake, een MDO of een oudergesprek zit vol bijzondere persoonsgegevens, en die vallen onder extra bescherming én onder je beroepsgeheim [6]. De transcriptietool Otter.ai wordt inmiddels aangeklaagd omdat die gesprekken van niet-gebruikers zou opnemen en gebruiken om zijn spraakmodel te verbeteren, zonder toestemming [3]. "Gratis" betekent hier dus: je ruilt controle, aantoonbare naleving en vertrouwen in voor gemak. Dit artikel legt uit waar die prijs precies zit en waar je op moet letten.

Waarom "gratis" nooit echt gratis is

Een AI-notetaker bouwen en draaien kost geld: rekenkracht, opslag, ontwikkelaars, cloudinfrastructuur. Als je daar niets voor betaalt, wordt dat geld ergens anders verdiend. Meestal is dat op één van drie manieren: je bent de opstap naar een betaald abonnement, je ziet advertenties, of — het meest relevant voor de zorg — je gesprekken zijn zelf grondstof. Ze worden bewaard en gebruikt om het model te verbeteren. De Autoriteit Persoonsgegevens zegt het onomwonden: juist bij gratis versies is het risico groot dat ingevoerde gegevens worden opgeslagen en mogelijk gebruikt voor verdere training van de modellen [1][2].

Dat is geen reden om gratis tools weg te zetten als waardeloos. Eerlijk is eerlijk: ze zijn vaak razendsnel te gebruiken, hebben een prettige interface, koppelen moeiteloos aan Zoom of Teams en leveren binnen seconden een bruikbare samenvatting. Voor een openbaar webinar of een teamoverleg zonder gevoelige inhoud kan dat prima zijn. Het probleem is niet de techniek — het is dat de betaalvorm onzichtbaar is. Je merkt pas wat je hebt weggegeven als het misgaat, en tegen die tijd staat je gesprek al ergens waar je het niet meer terughaalt. Wat er daarna met dat bedrijf en dus met jouw data gebeurt, heb je niet in de hand; overnames laten zien hoe snel de spelregels kunnen veranderen, zoals we beschreven in de overname van Juvoly door Tandem Health.

Waarom de zorg extra kwetsbaar is

Voor een marketingteam is een gelekte brainstorm vervelend. In de zorg gaat het over iets anders. Een gesprek met een cliënt, patiënt of ouder bevat bijna altijd gezondheidsgegevens, en die zijn onder de AVG bijzondere persoonsgegevens: ze mogen alleen onder strikte voorwaarden worden verwerkt en vragen om een geldige grondslag en extra waarborgen [6]. Daar bovenop rust op zorgverleners een beroepsgeheim. Een tool die het gesprek naar een externe server stuurt, is juridisch gezien een verwerker die namens jou persoonsgegevens verwerkt — en dan is een verwerkersovereenkomst verplicht, waarin onder meer staat wat er wél en niet met de data mag gebeuren [5].

Precies daar wringt het bij gratis tools. Je klikt op "akkoord" bij algemene voorwaarden, maar sluit geen verwerkersovereenkomst. Vaak staat in die voorwaarden juist dat de aanbieder je gegevens mag gebruiken om de dienst te "verbeteren" — een ruime formulering die training op je data kan omvatten. En de verwerking gebeurt regelmatig buiten de EU, waardoor je de controle over waar de data staat en wie erbij kan, kwijtraakt. Voor bijzondere persoonsgegevens is dat geen detail: het raakt de kern van waarom mensen je iets durven te vertellen.

Wat er misging bij Otter.ai

Hoe dit concreet uitpakt, laat de rechtszaak tegen Otter.ai zien — een populaire notetaker met naar eigen zeggen meer dan 25 miljoen gebruikers en ruim een miljard getranscribeerde gesprekken [4]. In augustus 2025 werd het bedrijf in Californië aangeklaagd in een class action. De kern van de aanklacht: Otter zou niet alleen zijn eigen accounthouders opnemen, maar ook nietsvermoedende derden die aan een gesprek deelnemen, en die opgenomen gesprekken vervolgens gebruiken om zijn spraakherkenning te verbeteren — zonder toestemming van die deelnemers [3].

Een belangrijk punt uit de zaak is hoe toestemming werd geregeld. Otter zou de verantwoordelijkheid daarvoor bij de klant leggen — "zorg dat je de nodige toestemmingen hebt" — in plaats van die toestemming zelf te vragen [3]. Voor een zorgverlener is dat een onwerkbare constructie: jij bent dan degene die moet garanderen dat iedereen aan tafel akkoord is, terwijl de tool ondertussen meeluistert en opslaat. Belangrijk: dit zijn vooralsnog beschuldigingen, de rechter heeft nog geen oordeel geveld [3]. Maar de zaak legt haarfijn bloot welk risico je loopt zodra een gesprek je pand verlaat en bij een partij belandt die er een eigen belang bij heeft.

De rekening komt later: datalekken en de AP

De prijs van gratis komt zelden meteen. Hij komt later, in de vorm van een datalek of een gesprek dat opduikt waar het niet hoort. De Autoriteit Persoonsgegevens kreeg in 2025 tientallen meldingen van datalekken die ontstonden doordat medewerkers AI-chatbots gebruikten — meer dan het jaar ervoor, en juist bij gratis versies [1][2]. Het gaat niet om een theoretisch risico.

Een sprekend voorbeeld is de gemeente Eindhoven. Daar voerden medewerkers gedurende een periode van dertig dagen grote hoeveelheden vertrouwelijke documenten in openbare AI-chatbots in, waaronder cv's, jeugdzorgdossiers en interne rapporten [2]. De gemeente kon achteraf niet eens precies vaststellen hoe groot het lek was, omdat de data buiten haar zicht werd verwerkt [2]. Dat is de verborgen prijs op zijn duidelijkst: je verliest niet alleen de data, je verliest ook het overzicht over wat er is weggevloeid. De AP dringt er daarom bij organisaties op aan om duidelijke afspraken te maken over welke gegevens wel en niet in een AI-tool mogen en medewerkers daarin te trainen [1][2]. Sommige organisaties gaan verder en blokkeren de toegang tot openbare AI-diensten volledig, zoals de gemeente Eindhoven na het incident deed [2].

Waar je op moet letten (en wat betalen je oplevert)

De les is niet "AI is eng", maar: weet waarvoor je betaalt, ook als er geen prijskaartje aan hangt. Betalen voor een serieuze tool koopt je namelijk precies de dingen die een gratis notetaker weglaat. Loop deze punten langs voordat je een gesprek aan een tool toevertrouwt:

• Waar gaat de data heen? Blijft alles binnen de EU, of liefst binnen je eigen netwerk? Kun je dat controleren in plaats van het op de blauwe ogen van een leverancier aannemen?
• Wordt er op je gesprekken getraind? Zoek de expliciete garantie dat jouw data níét voor modeltraining wordt gebruikt. Een vage "verbeteren van de dienst" is niet genoeg.
• Is er een verwerkersovereenkomst? Zonder verwerkersovereenkomst mag je bijzondere persoonsgegevens simpelweg niet door die partij laten verwerken [5].
• Is er een DPIA en toestemming geregeld? Voor gesprekken met bijzondere persoonsgegevens is een DPIA nodig, en toestemming vraag je vóór de opname — niet achteraf.
• Houd je een mens in de lus? Een AI-verslag is een concept tot iemand het controleert en goedkeurt; foutloosheid bestaat niet, controleerbaarheid wel.

Er is ook een fundamenteel andere route: de data helemaal niet laten weggaan. Bij een volledig lokale opzet zoals Verbinn draait de transcriptie en het verslag op één Mac in je eigen pand — de Kern — en verlaat geen woord van het gesprek de organisatie; de Kern toont zijn uitgaande verbindingen en geen daarvan draagt gespreksinhoud, zodat er niets te trainen valt bij een externe partij en de vraag "waar staat mijn data?" simpelweg "hier" is. Wil je systematisch afwegen tussen aanbieders, gratis of betaald, gebruik dan onze keuzehulp met 12 vragen aan elke AI-scribe-leverancier. Die twaalf vragen maken de verborgen prijs zichtbaar vóórdat je hem betaalt.