Verschoningsrecht en AI-tools: waar de grens ligt

Het verschoningsrecht verbiedt AI-tools niet, maar trekt er wel een harde grens omheen: de vertrouwelijke inhoud van een gesprek of dossier mag niet bij een derde terechtkomen. Verschoningsrecht en geheimhoudingsplicht bestaan juist zodat een cliënt vrijuit kan praten zonder dat die informatie later bij justitie of een andere partij opduikt [1][2]. Een AI-tool die opnames, transcripties of dossierstukken naar een externe server stuurt — vrijwel elke clouddienst — voegt precies zo'n derde toe aan de keten. Daarmee zet je niet de wet buiten werking, maar ondermijn je wél de vertrouwelijkheid die het verschoningsrecht beschermt. De Nederlandse orde van advocaten is er duidelijk over: gebruik geen vertrouwelijke gegevens in gratis of publieke AI-tools, ken al je datastromen en controleer elke uitkomst zelf [3]. De grens ligt dus niet bij "AI ja of nee", maar bij één vraag: verlaat de inhoud je kantoor? Blijft alles binnen je eigen muren en onder jouw controle, dan blijf je aan de goede kant.

Dit artikel is zorgvuldig samengesteld en van bronnen voorzien, maar is geen juridisch advies. Leg beleidskeuzes altijd voor aan je eigen jurist, FG of DPO.

Wat verschoningsrecht is — en waarom AI het raakt

Het verschoningsrecht is het recht van een advocaat (en andere geheimhouders) om tegenover de rechter te zwijgen over wat een cliënt hem heeft toevertrouwd. Het bestaat niet in het belang van de advocaat, maar in dat van de rechtzoekende: iedereen moet vrij een advocaat kunnen raadplegen zonder te vrezen dat die informatie naar buiten komt [1]. Het is de tegenhanger van de geheimhoudingsplicht. Vertrouwelijkheid is een kernwaarde die is verankerd in artikel 10a van de Advocatenwet, en de geheimhoudingsplicht zelf staat in artikel 11a; het strafrechtelijke verschoningsrecht volgt uit artikel 218 van het Wetboek van Strafvordering [2].

De kern is dat het toevertrouwde onder een gesloten deksel blijft. Een advocaat kan de geheimhoudingsplicht alleen nakomen als hij ook mág weigeren die informatie aan derden prijs te geven [2]. AI raakt dit direct, omdat de meeste AI-tools de inhoud van een gesprek of dossier verwerken op servers van een leverancier — vaak in de cloud, soms buiten Nederland, meestal met onderaannemers in de keten. Op dat moment is de informatie niet langer uitsluitend bij jou en je cliënt. Je hebt de vertrouwelijkheid dan feitelijk uit handen gegeven, ongeacht welke belofte in de kleine lettertjes staat.

Waar de grens ligt: verlaat de inhoud je kantoor?

De praktische toets is simpel te formuleren: verlaat de vertrouwelijke inhoud jouw kantoor? Zolang een opname, transcriptie of concept-verslag je eigen omgeving niet verlaat en onder jouw controle blijft, verandert er niets aan de vertrouwelijkheidsketen — je gebruikt AI dan zoals je een tekstverwerker of dictafoon gebruikt. Zodra die inhoud naar een externe server gaat, komt er een derde bij, en dan raak je aan de bescherming die het verschoningsrecht juist moet borgen.

Dat maakt het onderscheid tussen soorten AI-tools zwaarwegend:

• Gratis en publieke tools (algemene chatbots, gratis notetakers): inhoud gaat naar de leverancier en wordt vaak hergebruikt voor training. De NOvA noemt dit expliciet: gebruik hier nooit vertrouwelijke gegevens in [3].
• Clouddiensten met een verwerkersovereenkomst: de inhoud verlaat nog steeds je kantoor. Een contract verkleint het risico, maar haalt de derde partij niet uit de keten en neemt de vraag naar buitenlandse toegang niet weg.
• Volledig lokale tools: de verwerking gebeurt op hardware in je eigen pand. De inhoud verlaat het kantoor niet, er is geen derde en er valt niets af te tappen bij een leverancier.

Het gaat dus niet om de vraag óf je AI gebruikt, maar wáár de bits terechtkomen. Datzelfde principe geldt overigens niet alleen op een advocatenkantoor maar bijvoorbeeld ook bij het vastleggen van aktebesprekingen op een notariskantoor, waar dezelfde geheimhouding speelt.

Wat de orde (NOvA) verwacht bij AI-gebruik

De Nederlandse orde van advocaten heeft aanbevelingen gepubliceerd over AI in de advocatuur, opgebouwd rond de kernwaarden van het beroep. Voor vertrouwelijkheid komen die neer op drie concrete dingen [3]:

• Geen vertrouwelijke gegevens in gratis tools. Lagere kosten betekenen meestal dat je data het betaalmiddel is.
• Ken en beheer al je datastromen. Weet waar gegevens worden opgeslagen, in welke landen, bij welke onderaannemers en hoe ze beveiligd zijn — input én output horen binnen de kantooromgeving te blijven.
• Menselijke controle is verplicht. Controleer citaten, jurisprudentie en feiten altijd handmatig vóór gebruik; neem AI-uitkomsten nooit ongecontroleerd over.

Daarnaast blijft de advocaat eindverantwoordelijk: AI is een hulpmiddel, geen vervanging van de eigen beoordeling. Bij verwerking van persoonsgegevens hoort een DPIA, en wie AI in dossiers inzet, doet er goed aan dat met de cliënt te bespreken en toestemming te vragen [3]. Kort gezegd: de orde vervangt het verschoningsrecht niet door een nieuwe regel, maar dwingt je terug naar de oude kernvraag — houd je de vertrouwelijkheid aantoonbaar in eigen hand?

Digitale gegevens en verschoningsrecht: de rechter-commissaris

Dat de wet nog worstelt met digitale vertrouwelijke gegevens, blijkt uit een recente ontwikkeling. In maart 2024 beantwoordde de Hoge Raad prejudiciële vragen over hoe het verschoningsrecht moet worden beschermd wanneer justitie grote hoeveelheden data vordert, zoals complete mailboxen. De Hoge Raad gaf de rechter-commissaris een centrale rol: alleen de rechter-commissaris — niet de officier van justitie — mag inhoudelijk beoordelen welke gegevens onder het verschoningsrecht vallen. Geautomatiseerd filteren zónder kennisname van de inhoud mag het OM nog wel zelf doen [4].

Het Openbaar Ministerie heeft dat vertaald in de Aanwijzing waarborgen professioneel verschoningsrecht, die per 1 juni 2025 in werking trad. Kern: zodra redelijkerwijs valt te vermoeden dat er gegevens van geheimhouders in beslaggenomen materiaal zitten, moet een rechter-commissaris die eruit filteren — tenzij het OM dat geautomatiseerd kan doen zonder de beschermde inhoud in te zien [5]. De les voor AI is indirect maar helder: zelfs de overheid mag beschermde inhoud niet zomaar "even door een systeem halen". Verwerk je diezelfde inhoud zelf via een externe AI-dienst, dan heb je precies die zorgvuldigheid overboord gezet die de wet op andere plekken juist optuigt.

Praktisch: AI inzetten zonder de grens over te gaan

Wil je AI gebruiken om gesprekken vast te leggen of dossiers te doorzoeken, zonder aan de verkeerde kant van de grens te belanden? Loop deze punten langs:

• Waar wordt verwerkt? Draait de transcriptie en het taalmodel op hardware in je eigen pand, of gaat de inhoud naar een server elders? Alleen het eerste houdt de inhoud binnen.
• Kun je het aantonen? Kun je laten zien dat er geen data naar buiten gaat — bijvoorbeeld via een gemeten uitgaand netwerkverkeer van nul — of vertrouw je op een belofte?
• Blijft de mens beslisser? Is elk AI-verslag een concept dat een advocaat eerst beoordeelt en goedkeurt, en is elke zin te herleiden naar de bron?
• Is er toestemming en registratie? Wordt de cliënt vooraf geïnformeerd, is er een toestemmingsmoment vastgelegd en is er een DPIA?
• Wat gebeurt er met de audio? Wordt de opname na goedkeuring gewist, zodat je niet onnodig vertrouwelijk materiaal bewaart?

Beantwoord je die vragen bevredigend, dan verandert AI weinig aan je juridische positie: je automatiseert het typewerk, niet de vertrouwelijkheid. Zo geeft een goed ingericht proces zelfs declarabel werk terug zonder dat er iets vertrouwelijks je muren verlaat.

Waar een lokale tool de grens trekt

Verbinn is gebouwd rond precies die grens. Alle verwerking gebeurt op één Mac in je eigen pand — de Kern — waar transcriptie (Whisper large-v3-turbo) en het verslag lokaal draaien; geen woord van het gesprek verlaat de organisatie, en dat is na te lopen: de Kern toont zijn uitgaande verbindingen, en geen daarvan draagt gespreksinhoud. Elk verslag is een concept tot een mens het goedkeurt, elke zin is klikbaar naar de letterlijke bronregel, er staat een toestemmingsvink vóór elke opname en de audio wordt na goedkeuring gewist. Het is nadrukkelijk geen certificering en het neemt je DPIA-plicht of je eigen beoordeling niet weg — maar het houdt de vertrouwelijke inhoud waar het verschoningsrecht haar wil hebben: binnen jouw muren, onder jouw controle.